Dahilde İşleme Rejimi ve Gümrük Müşavirinin Sorumluluğu
Dahilde işleme rejimi; imalatçı ve ihracatçıların, ihracat koşuluyla ihraç ürünlerinin üretiminde kullandıkları hammadde, ara mamul ve malzemelerin, ithalatta alınması gereken her türlü vergiden muaf olarak ve ticaret politikası önlemleriyle karşılaşmaksızın ithal etmelerine olanak sağlayan bir ihracatı teşvik aracı olarak 1996 yılından itibaren etkin ve yoğun bir şekilde uygulanmaktadır.
Dahilde İşleme Rejiminin yasal dayanağı Türkiye ile Avrupa Birliği arasında Gümrük Birliği’ni tesis eden 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı’dır. 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı’nın gümrük hükümleriyle ilgili 28.Maddesinin 1.fıkrasının (f) bendinde yer alan Türkiye’nin ekonomik etkisi olan gümrük işlemleri ve erteleme rejimlerine uyum sağlaması gereği, dahilde işleme rejiminin uygulanabilirliğinin esasını teşkil etmektedir. Dahilde işleme rejimine ilişkin hükümler, Avrupa Birliği gümrük mevzuatına göre uyumlaştırılan 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 108-122. maddelerinde ve söz konuşu kanunun uygulanmasına ilişkin Gümrük Yönetmeliği’nin 347-398. maddelerinde yer almaktadır.
Dahilde İşleme Rejiminin işleyişi ve uygulanması bakımından, Dahilde İşleme Rejimi Kararı (2005/8391), Dahilde İşleme Rejimi Tebliği (İhracat: 2006/12) ve bu mevzuata bağlı genelgeler ışığında başvuru, takip ve taahhüt kapatma gerçekleşmektedir.
İşleme faaliyetine ilişkin rejim hak sahibi olabilmenin anahtar gerekliliği kapasite raporunun mevcudiyetidir. Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği’nin Kapasite Raporlarının Düzenlenmesi Usul ve Esasları (2024/73)’nın 13. Maddesinde geçen “Kapasite hesaplanması ve kriterlerinin uygulama esasları” başlığı altında, üreticinin sahip olması gereken koşullar, hesaplama prensipleri, genel geçer kurallar ve bunu aşan durumlarda yapılacak işlemler açık hükümlere bağlanmıştır. Üreticinin bağlı olduğu Sanayi Odasınca düzenlenen Kapasite Raporunda, makine parkuru, hammadde ve malzeme ihtiyacı, kapasite hesabı, yıllık üretim tablosu başlıkları altında detaylıca listelenir.
Yine kapasite raporunun düzenlenmesi ile ilgili usul ve esasları belirten mevzuat incelendiğinde, kapasite hesabının yapılmasını sağlayacak göstergeler, üretim faaliyetine ilişkin makine ve teçhizat listesi, çalışan personel sayısı, kalite belgeleri, verimlilik oranı gibi verilerdir.
Dahilde işleme projesi de kapasite raporunda yer alan verilere dayanarak, imalatçı-ihracatçının ihtiyacı olan hammaddeler, üretime girdi miktarları, -daima belirtilmesi şartı bulunmamakla birlikte- verimlilik oranı, işleme faaliyeti sonucunda ortaya çıkan ürünler ve yıllık miktarların hesaplamaları göz önünde bulundurularak oluşturulur.
Dahilde işleme rejimi kullanan firmanın, ihraç ürünü beyanında, gümrük otoriteleri tarafından yapılan fiziki ve kimyasal analizler sonucunda içerik / hammadde kullanım oranı / verimlilik oranı sapmaları tespit edilebilir.
Örneğin; hammadde girdisi polietilen olan plastik mutfak eşyası üreticisinin, dahilde işleme izin belgesi projesinin sarfiyat hesabında birim kullanım oranının her bir ihraç ürün kg içinde %100 oranında polietilen tükettiğini beyan ettiği ihracat satır kodundaki ürünü beyan ettiğini varsayalım. Bu hesaplamaya göre, asıl işlem görmüş ürünün çıktı miktarı ile eşit miktarda (fire oranın 0 kabul edildiği durumda) polietilen hammaddesi tüketimi söz konusu olur.
Gümrük idaresinin ihracat esnasında, bazı mutfak gereçlerinin polietilen ile kağıdın birleşiminden (laminasyonundan) oluştuğunu tespit etmiş olsun. Tespiti yapılan ürünün hammadde girdi oranının %100 PE olmadığı anlaşılır ve doğru birim kullanım oranı beyan edilmediğinden rejim ihlali ortaya çıkar. Rejim ihlallerinde, aldatıcı beyan konusu ayrıca ele alınmak üzere, hammaddenin ihracatı yapılmayan kısma tekabül eden gümrük vergilerinin tahsili aranır. İthal girdinin, dahilde işleme rejimi kullanıcısının deposunda ya da yan sanayicisinin deposunda olup olmadığı sorgulanarak ayniyat tespiti yapılır. Hammaddenin ayniyat tespit sonucuna göre Kanunun 238. maddesi uygulanır.
Dahilde işleme kapsamında ithal edilen hammaddelerin hangi miktarda ne kadar üretileceğine dair, yukarıda anlatıldığı üzere, kapasite hesaplamaları ve firma beyanı esastır. Gümrük müşaviri, hammadde ve malzemeler ile üretilen ürünün GTİP tespiti, tanımlaması çalışmaları yapabilir. Sarfiyat birim kullanımları ise tamamen üretimi gerçekleştiren firmanın hâkim olabileceği teknik konulardır.
Dahilde işleme rejimi kapsamında kullanılan hammadde ve ürünlerin girdi-çıktı miktarları, birim kullanım oranları imalatçının kapasite raporuna, kapasite raporunu aşan bir durum varsa da Sanayi Odasınca düzenlenecek iki mühendis tarafından imzalanan ekspertiz raporunda yer alan veriler ile ispatlanabilir.
4458 sayılı Gümrük Kanunu 229/2. Maddesinde “… Gümrük müşavirliğinin bir tüzel kişilik olması halinde, gümrük beyannamesi veya beyanname kabul edilen diğer belgeler üzerine imzasını atmış olanların vergi kaybına neden olan durumu bildiği veya bilmesi gerektiği hallerde, bunlar gümrük idaresine karşı bağlı bulundukları tüzel kişilikle birlikte müteselsilen sorumlu olurlar. Bu hallerde, ilgili gümrük müşavirinin kişisel cezai sorumluluğu saklı kalmak kaydıyla, işlemi yapan kişi ile birlikte tüzel kişilik de gümrük idaresince alınan vergiler ve verilen para cezaları yönünden müteselsilen sorumludur.” hükmü geçerlidir. Hükümde temsilci tarafından beyanda bulunulan bilgilerin vergi kaybına sebebiyet vermeyeceği ölçüde bilmesi beklendiği açıktır.
Sonuç itibariyle, dahilde işleme rejiminde, üretici tarafından oluşturulan ürün reçetesinin ve buradaki sapmaların, imalatçı dışında dolaylı temsilcisinin bilmesine olanak tanıyan ayrı bir mecra bulunmamaktadır. Her ne kadar Kanunun 192. maddesinde gümrük yükümlülüğünün doğması halinde, vergilerin ödenmesinden tüm yükümlülerin müşterek ve müteselsil sorumlu oldukları belirtilse de üretimdeki teknik ayrıntılar sebebiyle sorumlunun rejim hak sahibine ait olması esastır.
Sezen KAYA
Gümrük Müşaviri